بازتوانی شناختی

 واژۀ بازتوانی یا توانبخشی ( به انگلیسی : Rehabilitation ) ؛ برای ما مفهومی غریبه نیست . سالهاست که وقتی خودمان با اطرافیان مان به مشکلی پزشکی بر می خوریم : مثلاً دست یا پایمان در حادثه ای آسیب می بیند و دچار دردهای موضعی می شویم ؛ یا وقتی کسی مشکل تعادل و راه رفتن پیدا می کند و یا حتی خدای نکرده ، سکته قلبی و یا مغزی برایش اتفاق می افتد ، شنیدن این عبارت از سوی پزشکان ، مبنی بر اینکه همزمان با طی شدن پروسۀ درمانی روتین ؛ از قبیل استراحت و مصرف دارو ..... ؛ برای درمان هرچه سریعتر و بهتر و بازگشتن به زندگی عادی ؛ باید " چند جلسه فیزیوتراپی نیز انجام شود " ؛ برای ما ناآشنا نیست . بازتوانی یا توانبخشی ؛ فرآیندی است که در آن به فرد آسیب دیده کمک می‌شود تا توانایی از دست رفته خود پس از یک واقعه، بیماری یا آسیب را که منجر به محدودیت عملکردی وی شده است را مجدداً به دست آورد .

 با رشد و توسعۀ علوم اعصاب ( نوروساینس ) ؛ متخصصان متوجه شدند که به واسطۀ وجود توانایی خاصی در مغز انسان که خاصیت " نوروپلاستیسیتی " یا " انعطاف پذیری عصبی " نامیده می شود؛ مغز انسان می تواند برخی آسیب های وارده به خود را با به کمک تمرین هایی خاص و مستمر ؛ جبران و ترمیم کند . این چنین شد که راه برای توسعۀ دانشی جدید ؛ تحت عنوان بازتوانی عصبی (Neuro Rehabilitation ) باز شد. تولد این رشته، خبرهای خوشی برای درمان افراد آسیب دیده از سکته های مغزی؛ ام اس ؛ انواع دمانس ( زوال عقل ) و اسکیزوفرنیا ، اختلالات تکاملی مانند اختلالات طیف اوتیسم و حتی افرادی که به آسیب های ضربه ای مغزی یا TBI دچار شده بودند ؛ با خود به همراه داشت و روند درمانی این بیماران را سرعت بیشتری بخشید . زمان اندکی لازم بود که دانشمندان پس از کسب این تجربیات موفق ؛ به امکان استفاده از این تکنیک ها در ترمیم و بهبود برخی مولفه های شناختی در انسان از قبیل: عواطف ، احساسات ؛ حافظه ؛ توجه تمرکز ؛ یادگیری ، تصمیم گیری و .... فکر کنند . زمان تولد دانش بازتوانی شناختی( Cognetive Rehabilitation ) فرارسیده بود.

 جذابیت های این دانش آنقدر زیاد بود که طیف عظیمی از پژوهشگران و متخصصان علوم مختلفی از قبیل : روانشناسی ، روانپزشکی ، مهندسی پزشکی ، هوش مصنوعی؛ علوم شناختی ، علوم اعصاب ، کامپیوتر، تربیت بدنی و حتی علومی چون فلسفه ؛ جامعه شناسی و هنر را مفتون و شیفتۀ خود کرد و به جولانگاه دل باختگان شناخت انسان و اسرار ذهنی و شناختی او مبدل شد . اگر روزگاری علاقۀ پرزیدنت جرج بوش به درمان بیماری آلزایمر و بودجه های کلانی که او برای تحقیق بر روی این اختلال اختصاص داد ؛ به رشد دانش نوروساینس در دنیا کمک فراوانی کرد ؛ اینبار اما خیل عظیم سرمایه گذاری های دولت های کشورهای مختلف در گوشه و کنار دنیا و هجوم کمپانی های مختلف چند ملیتی به سمت این رشتۀ نوظهور ؛ بازتوانی شناختی را به زودی از مرزهای دانشگاهی و آزمایشگاهی و پژوهشی رها کرد و او را با قدرت ، به جایگاهی ویژه در مراکز درمانی و کلینیک ها و پروسه های بالینی رساند .

 ناز و نیاز مغز و مولفه های شناختی در انسان با پژوهشگران و کاشفان اسرار مغز ؛ اما هنوز در ابتدای راه بود . " انعطاف پذیری عصبی " یا " نوروپلاستیسیتی " ؛ در ائتلافی اسرارآمیز و عجیب با " پدیدۀ جابجایی " در مغز انسان؛ کرشمه های پژوهشی و درمانی فراوانی در عالم علم ایجاد کرد . اگر روزی روزگاری ؛ خالقان تئوری آشوب (Chaos Theory) ؛ مشفقانه هشدار داده بودند که حرکت آرام بال پروانه ای در جنگل های آمازون ؛ ممکن است سیلی عظیم و مرگبار در آن سوی جهان ایجاد کند ؛ اینبار آزمایش ها نشان داد که که یک ماه تمرین به صورت استفاده از دست غیر غالب در نوشتن ؛ علاوه بر بهبود روند کنترل حرکات دست ؛ ولع سیگار کشیدن در افراد سیگاری را نیز کاهش می دهد !!! جذابیت ها دو چندان شد . در دوران عزلت فلسفۀ اخلاق و کم اثر شدن خطابه های مردان صلح طلب عالم سیاست ؛ در روزگاری که دیگر" جانی " به " جهانی " نمی ارزید ؛ نتایج پژوهشهای مرتبط با علوم شناختی و خصوصاً بازتوانی شناختی ؛ چشم های قانون گذاران و قاضیان و والیان و شاکیان و مصلحان اجتماعی را نیز به سمت این علوم چرخاند . آیا این دانش می تواند در درمان و پیشگیری از جرم و معضلاتی چون اعتیاد به مواد مخدر و الکل نیز حرفی برای گفتن داشته باشد ؟ زمان حبس نفس ها در سینه فرا رسیده بود . علوم شناختی ؛ قدرت خودش را به رخ همگان می کشید.

  بازتوانی شناختی تا به امروز در دو چهره ، خود را به علاقه مندان خود نمایانده است :

       بازتوانی شناختی کلاسیک

        بازتوانی شناختی کامپیوتری (CRT)

بازتوانی شناختی کلاسیک ؛ آموزش هایی برای جبران ضعف های شناختی دارد : ساده ترین اش ؛ قرار دادن فهرستی از لیست وسایلی است که فرد باید پیش از خروج از خانه به همراه خود بردارد . این موارد را روی کاغذ می نویسند و بر روی درب ورودی منزل قرار می دهند . در شکل های پیچیده تر ؛ بازتوانی شناختی کلاسیک ؛ یک سری تمرینات شناختی قلم و کاغذی هم دارد که در منزل یا کلنیک ، به شخص مددجو ارائه و با او تمرین می شود. نتایج پژوهش های معتبر علمی نشان داده است که اثرات یک دورۀ درمانی سه جلسه ای در هفته ؛ اگر شش هفتۀ پیاپی ادامه پیدا کند ، می تواند در طول زندگی بیمار ؛ محسوس و قابل سنجش باشد . بازتوانی شناختی ، پیر و جوان نمی شناسد . در هر سنی می توان از این دانش برای ارتقاء وضعیت شناختی شخص بهره برد ؛ هر چند توانایی انعطاف ­پذیری عصبی در کودکان نسبت به بزرگسالان هم بیشتر می ­باشد . هم سریع تر خود را در فرآیندهای رفتاری نشان می دهد . قابلیت تغییرپذیری تا پایان عمر باقی می­ ماند. 

اما بازتوانی شناختی کامپیوتری ؛ حکایتی دیگر دارد . بازتوانی شناختی کامپیوتری ؛ فرآیندی پرورشی است که طی آن فرد با انجام مکرر تمرینات شناختی ، مهارت های اساسی شناختی خود را که مبنای بسیاری از فعالیت ­های روزانه چون یادگیری و ... است ، پرورش داده و تقویت می کند . این تمرینات را رایانه به سرعت و با دقت ارائه می کند . نحوه­ ی ارائۀ این تمرینات به گونه ­ای است که مهارت­ های شناختی فرد به چالش کشیده شده و در اثر موفقیت های پی در پی در طی این چالش ­ها ؛ مهارت­ های شناختی ارتقاء پیدا می کند . در فرآیند پرورش شناختی کامپیوتری ؛ با استفاده از آزمون ­های شناختی و تحصیلی، مشاهدات بالینی، عملکرد های روزانه و گزارش  های والدین و ...، مهارت ­های شناختی که نیاز به پرورش دارند شناخته شده و برای پرورش هدف­گذاری می  شوند. 

در ادامه برخی از این ابزارهای بازتوانی شناختی کامپیوتری معرفی می شوند :

  •      برنامۀ Sound Smart ، یک برنامه آموزشی جذاب و محصولی فوق العاده از کمپانی BrainTrain است که همانند بازی‌های کامپیوتری طراحی شده است . این برنامه دارای ۱۱ بازی با سطوح مختلف بوده و علاوه بر آموزش و تمرین الفبا ، مهارت‌های توجه و حافظه فعال، مهارت‌های شنیداری، هجی کردن و تلفظ حروف، تفکیک و تمیز اصوات، ریاضیات (کلاس اول تا پنجم دبستان)، پیروی از دستورات، سرعت پردازش مغزی و حتی کنترل تکانه (مهارت‌هایی که برای موفقیت در زندگی و تحصیل حیاتی هستند) را بهبود بخشد.

 

  •     برنامه The amazing Brain Train (قطار شگفت انگیز مغز) با دارا بودن مجموعه ای از بازی های کوتاه قابلیت سرگرم کنندگی زیادی دارد. این برنامه ۱۵ بازی مختلف دارد که انجام هر یک مستلزم بکارگیری مهارت های شناختی ویژه ای است. بازی های این برنامه از لحاظ کارکرد روی مهارت های شناختی به ۵ حیطه مختلف تقسیم می شوند.

این ۵ حیطه بدین شرح است :

      بازی های مربوط به مهارت برنامه ریزی

      بازی های مربوط به مهارت تجسم فضایی

      بازی های مربوط به مهارت جستجو

       بازی های مربوط به مهارت حافظه

      بازی های مربوط به مهارت اعداد

در هر یک از حیطه های مشخص شده ۳ بازی مختلف وجود دارد، که هر یک از بازی ها موجب بکارگیری و پردازش مهارت مربوط به خود می شود. هدف همۀ بازی ها حل کردن بیشترین تعداد معماها و چالش های ممکن هر مرحله ؛ قبل از اتمام زمان است . امتیاز دهی بر مبنای سرعت و تعداد معما هایی که حل شده اند انجام می گیرد. به دلیل سطوح پیش رونده و سرگرم کنندگی، بازی قابلیت استفاده در سنین مختلف را دارد .

 

  •       بازی The Smart Driver ( رانندۀ زرنگ ) ؛ نرم‌افزاری برای تمرین ادراک دیداری و ردیابی دیداری می‌باشد . هدف از این بازی یادگیری مفاهیم رانندگی هوشمندانه و ایمن، و همچنین مختصری از قوانین ابتدائی جاده است. این نرم‌افزار برای سرگرمی طراحی شده است و در عین حال مهارت‌های زیر را بهبود می‌بخشد:

 

ردیابی دیداری    قدرت تمیز   پویش دیداری   هماهنگی بین دست و چشم   توجه عمومی   تمرکز   شکیبایی
    ادراک دیداری    کنترل حرکتی خوب   مهار واکنش    برنامه‌ریزی    توجه تقسیم شده     حافظه  

 

 

  •    نرم افزار N-Back (حافظۀ کاری) : حافظه فعال نوعی حافظه کوتاه مدت است که برای حفظ موقت تعدادی از اطلاعات در ذهن ، و پردازش آنها به منظور استدلال و حل مسئله به کار می‌رود و اطلاعات مزاحم را کنار می‌گذارد . در واقع وقتی استدلال، برنامه‌ریزی و حل مسئله می‌کنیم از حافظه فعال خود بهره می‌گیریم . حافظه فعال نقش مهمی در موفقیت تحصیلی و بویژه مهارت‌های حل مسئله و ریاضیات دارد. برنامه تمرینی N-Back ؛ برنامه‌ای بی نظیر برای تمرین و تقویت انواع حافظه فعال و در سنین و سطوح مختلف می‌باشد. این برنامه قابلیت تنظیم برای تقویت انواع حافظه کاری را دارد و از محرک‌های مختلف استفاده می‌کند، بنابراین تکالیف مختلفی را برای کاربر در نظر می‌گیرد، از آن جمله می‌توان به تکلیف دیداری- تصویری ، تکلیف شنیداری ، تکلیف دیداری-فضایی ، تکلیف ریاضی-منطقی و ... اشاره کرد . استفاده روزانه از این برنامه برای تمام کسانی که خود را برای شرکت در امتحانات به ویژه کنکور آماده می‌کنند توصیه می‌شود . نتایج پژوهش حاکی از آن است که انجام این تمرین روزانه به مدت ۲۰ دقیقه، ۵-۴ روز در هفته باعث ارتقاء حافظه فعال و هوش سیال می‌گردد .

آدرس مرکز: مشهد - خيابان احمدآباد - بين ملاصدرا ۱۱ و ۱۳ - پلاک ۵۵ - تلفکس: ۵-۳۸۴۶۳۶۵۳ - ۰۵۱

سامانه آرن کارت
ارسال پیام تلگرامی